કચ્છના પંખી અને પૂર્ણ હૃદયનો દીવો
રણની કિનારે વસેલું ગામ
ઘણા વર્ષો પહેલાં, જ્યારે કચ્છના રણમાં ચાંદની રાત્રે મીઠું ચમકતું નહીં પરંતુ ગાતું હતું, ત્યારે એક નાનું ગામ હતું — ધોળાવીરા અને ભુજ વચ્ચે ક્યાંક, જ્યાં ઊંટો ધીમે ધીમે ચાલતા અને પવન જૂના લોકગીતો ગાતો.
તે ગામમાં એક નાનો સિયાળ રહેતો હતો, તેનું નામ હતું નીરવ.
હવે, સિયાળ માટે “નીરવ” જેવું નામ થોડું અજીબ ગણાય. સામાન્ય રીતે સિયાળ ચતુર, બોલકાં અને ક્યારેક થોડાં ચોરીયા હોય. પણ નીરવ અલગ હતો.
તેને ચોરી કરતાં વાર્તાઓ ગમતી.
તેને કૂકડાં પકડવા કરતાં ચાંદને જોવું ગમતું.
અને સૌથી અજબ વાત તો એ હતી કે તે દરેક કામ ધીમે કરતો.
“આ રીતે તું જીવનમાં કશું નહીં કરી શકે,” તેની કાકી વારંવાર કહેતી.
નીરવ હસતો.
કારણ કે તેને લાગતું કે લોકો ઘણીવાર ઝડપથી દોડે છે માત્ર એટલા માટે કે તેઓને ખબર નથી હોતી કે ક્યાં જવું છે.
એક સાંજ, જ્યારે રણમાં ઠંડો પવન ઊઠ્યો અને આકાશમાં તારાઓ એવી રીતે ચમક્યા જેમ કોઈએ કાળી ચાદર પર ચાંદીના દાણા ફેંક્યા હોય, ત્યારે તેની ઝૂંપડી બહાર એક અજાણ્યો અવાજ આવ્યો.
“અંદર આવું?”
નીરવે બહાર જોયું.
એક મોટો સફેદ સારસ ઊભો હતો. તેની આંખો લીલા કાચ જેવી ચમકતી.
“સારસ દરવાજા ખખડાવે એ તો પહેલીવાર જોયું,” નીરવે કહ્યું.
સારસે ગળું લંબાવ્યું.
“અને મને પહેલીવાર કોઈ સિયાળે આવકાર આપ્યો છે.”
અધૂરા દીવાના રહસ્ય
સારસનું નામ હતું વચન.
તે સામાન્ય પક્ષી નહોતું. કહેવામાં આવતું કે તે ગીરના જંગલથી લઈને કચ્છના રણ સુધીની ગુપ્ત વાતો જાણતું.
“હું તારી મદદ લેવા આવ્યો છું,” તેણે કહ્યું.
નીરવે આસપાસ જોયું.
“મારી? હું તો હજી મારી પોતાની ચપ્પલ પણ બરાબર શોધી શકતો નથી.”
સારસ થોડું હસ્યો.
“એ જ કારણ છે કે તું યોગ્ય છે.”
પછી તેણે એક અજબ વાત કહી.
રણની અંદર, જ્યાં સામાન્ય પ્રાણીઓ જતાં ડરતાં, ત્યાં એક પ્રાચીન દીવો હતો — પૂર્ણ હૃદયનો દીવો.
એ દીવો જ રણને જીવંત રાખતો.
તેના પ્રકાશથી વરસાદ યોગ્ય સમયે આવતો, ઝાડો ગીત ગાતા, અને પ્રાણીઓ પોતાના હૃદયમાં દયા રાખતા.
પણ હવે દીવો બુઝાઈ રહ્યો હતો.
“એમ કેમ?” નીરવે પૂછ્યું.
સારસે ઊંડો શ્વાસ લીધો.
“કારણ કે જીવજંતુઓ હવે કંઈ પણ પૂરેપૂરું કરતા નથી.”
“સમજ્યો નહીં.”
“મિત્રતા અડધી. પ્રેમ અડધો. વચન અડધાં. મહેનત અડધી. હૃદય અડધું.”
નીરવ શાંત થઈ ગયો.
તેને ખબર નહોતી કેમ, પણ આ શબ્દો રણની રાત કરતાં વધારે ઠંડા લાગ્યા.
સફરની શરૂઆત
બીજે જ દિવસે તેઓ નીકળી પડ્યા.
તેઓ મીઠાના મેદાનો પાર કરતા ગયા, જ્યાં દૂર ઊંટો ધૂંધળા સ્વપ્ન જેવા લાગતા.
રસ્તામાં અનેક અજાયબી પ્રાણીઓ મળ્યાં.
એક બોલતું કાચબું, જે દરેક પ્રશ્નનો જવાબ આપવા પહેલાં ઊંઘી જતું.
એક વાંદરો, જે માત્ર કવિતામાં જ વાત કરતો.
અને એક નાની ચમકતી પરી, જે રાત્રે તારાઓને ગોઠવવાનું કામ કરતી.
“તારાઓ ગોઠવવાનું?” નીરવે પૂછ્યું.
પરીએ ગુસ્સાથી હાથ કમર પર રાખ્યો.
“હા. નહીં તો લોકો ઇચ્છાઓ ક્યાં માંગશે?”
તેઓ જ્યાં પણ ગયા ત્યાં એક જ વાત સાંભળવા મળી.
દુનિયા થાકી ગઈ હતી.
જંગલમાં પક્ષીઓ ઓછું ગાતા.
રણની પવનમાં ઉદાસી હતી.
અહીં સુધી કે નર્મદાના કિનારે રહેતી જળપરિઓએ પણ હસવું ઓછું કરી દીધું હતું.
એક રાત્રે તેઓ એક પ્રાચીન વટવૃક્ષ પાસે પહોંચ્યા.
તે વૃક્ષ એટલું જૂનું હતું કે તેની ડાળીઓ પર સમય ધૂળની જેમ બેઠો લાગતો.
વૃક્ષે આંખો ખોલી.
હા, તેની આંખો હતી.
“કોણ છે?” તેણે ધીમેથી પૂછ્યું.
“અમે પૂર્ણ હૃદયનો દીવો શોધવા જઈ રહ્યા છીએ,” સારસ બોલ્યો.
વૃક્ષ થોડું મૌન રહ્યું.
પછી બોલ્યું:
“જે લોકો અડધા મનથી આવે છે, તેઓ રસ્તામાં ખોવાઈ જાય છે.”
નીરવે પૂછ્યું, “અને જે આખું હૃદય લઈને આવે?”
વૃક્ષ હળવું હસ્યું.
“તેમને રસ્તો પોતે શોધી લે છે.”
રણની અંદરનું મહેલ
ઘણા દિવસો પછી તેઓ કચ્છના સફેદ રણના મધ્યમાં પહોંચ્યા.
ચાંદ આકાશમાં મોટો અને પીળો હતો.
અચાનક જમીન ધીમે ધીમે કંપવા લાગી.
મીઠું ખસી ગયું.
અને નીચે એક વિશાળ કાચનો મહેલ દેખાયો.
મહેલની દીવાલો એવી પારદર્શક હતી કે અંદર ચમકતાં આત્માઓ તરતા દેખાતા.
મધ્યમાં એક દીવો હતો.
નાનો.
ફીકો.
કંપતો.
તેની બાજુમાં એક વૃદ્ધ સિંહ બેઠો હતો.
તેના વાળમાં રેતી અટવાઈ ગઈ હતી અને આંખોમાં ભારે થાક હતો.
“અંતે કોઈ આવ્યું,” સિંહ બોલ્યો.
“તમે કોણ?” નીરવે પૂછ્યું.
“હું અરણ્ય. આ દીવાનો રક્ષક.”
“તમે તેને બચાવ્યો કેમ નહીં?”
સિંહે આંખો બંધ કરી.
“કારણ કે વર્ષો સુધી મેં ફરજ તો નિભાવી… પણ હૃદયથી નહીં.”
આ શબ્દો સાંભળીને આખો મહેલ જાણે વધુ ઠંડો થઈ ગયો.
આખું હૃદય આપવાનો સમય
સિંહે દીવા તરફ ઈશારો કર્યો.
“આ દીવો માત્ર એક જ વસ્તુથી જીવંત થાય છે.”
“કઈ વસ્તુથી?” નીરવે ધીમેથી પૂછ્યું.
“પૂર્ણ સમર્પણથી.”
“એનો અર્થ?”
“જે કંઈ કરો, આખા હૃદયથી કરો. નહિતર ન કરો.”
નીરવ શાંત રહ્યો.
તે ડર્યો.
ખૂબ ડર્યો.
કારણ કે આખું હૃદય આપવું એટલે કદાચ દુઃખ પણ આખું જ મળે.
હાર પણ પૂરી મળે.
પણ પછી તેણે વિચાર્યું—
જગતમાં સૌથી સુંદર વસ્તુઓ ક્યારેય અડધી નથી હોતી.
સૂર્ય આખો ઊગે છે.
વરસાદ આખો વરસે છે.
પંખી આખા પાંખથી ઉડે છે.
તો પછી જીવવું અડધું કેમ?
સારસે તેને એક નાની ઘંટડી આપી.
“આ વગાડ. પણ યાદ રાખ — ત્યાર પછી પાછું કંઈ અડધું નહીં રહી શકે.”
નીરવે દીવા સામે ઊભો રહી આંખો બંધ કરી.
પછી ઘંટડી વગાડી.
પ્રકાશનું પુનર્જન્મ
આવાજ ખૂબ નાનો હતો.
પણ તરત આખું રણ પ્રકાશથી ભરાઈ ગયું.
દીવો સૂર્ય જેવો ચમક્યો.
મહેલની દીવાલોમાં રંગો નાચવા લાગ્યા.
પરીઓ આકાશમાં ઉડી.
વટવૃક્ષે દૂરથી હાસ્ય કર્યું.
અને પવન ફરી ગીત ગાવા લાગ્યો.
નીરવને લાગ્યું કે તેના હૃદયમાંથી ભય ધીમે ધીમે ઓગળી રહ્યો છે.
જ્યારે બધું શાંત થયું, તે રણની બહાર પડ્યો હતો.
સારસ તેની બાજુમાં બેઠો હતો.
“શું મેં કંઈ ગુમાવ્યું?” નીરવે પૂછ્યું.
સારસ સ્મિત કરતો બોલ્યો:
“હા. અડધું જીવવાની ટેવ.”
તે દિવસ પછી કચ્છ ફરી જીવંત બન્યું.
પવનમાં સંગીત આવ્યું.
પ્રાણીઓ ફરી હસવા લાગ્યા.
અને નીરવ?
તે હવે ધીમો તો હતો જ.
પણ હવે જ્યારે પણ કંઈ કરતો, આખા હૃદયથી કરતો.
કારણ કે તેણે શીખી લીધું હતું—
જો કંઈ કરવું હોય, તો પોતાનું સંપૂર્ણ હૃદય તેમાં મૂકી દો.
નહીં તો પવનને એ કામ કરવા દો.
Please visit https://drlal.cc